Tez xoşbəxtlik iqtisadiyyatı: ucuz dopamin bizi həyatın dadından necə məhrum edir?

İnsan heç vaxt bu gün olduğu qədər zövq mənbələrinə bu qədər asan çıxış əldə etməmişdi. O, üç saniyə ərzində, divandan qalxmadan sevinc payı əldə edə bilər. Ancaq paradoks ondadır ki, məhz bu əlçatanlıqda tələ gizlənir. İnsanlar səy göstərmədən əldə edilən şeylərin dəyərini hiss etmirlər. Ucuz dopamin artıq psixoloji qeydlərin kənarında qalan mövzu deyil. İndi o, həqiqi həyatın dadını itirmək riski ilə üzləşən bütöv bir nəsil üçün əsas çağırışlardan biridir.

Müasir insan bolluq paradoksunda yaşayır. Ona istənilən əyləncə, istənilən emosiya, istənilən sosial təsdiqlər əlçatandır - və bütün bunlar bir klikin qiymətinə. Like, şərhlər, baxışlar, qısa videolar, ani alış-verişlər, sürətli tanışlıqlar. Bu hərəkətlərin hər biri mikroskopik zövq parıltısı - beynin mükafat kimi qəbul etdiyi dopamin ifrazı gətirir.

Problem ondadır ki, bu mükafat nə hazırlıq, nə gözləmə, nə də çətinlik tələb edir. O, ani olaraq yaranır və eyni aniylə yox olur. İnsan zövqün keyfiyyətini ayırd etməyi dayandırır, o, onun miqdarına öyrəşir. Ona sevinc gətirən şeyin nə olması fərq etmir, vacib olan yalnız onun indi olmasıdır.

Son illərdə çox danışılan «klip düşüncəsi» sadəcə uzun mətnləri oxuya bilməmək və ya filmləri sürüşdürmədən izləyə bilməmək deyil, qavrayış mexanizmlərinin dərin transformasiyasıdır. Hər 5-10 saniyədən bir kadr dəyişməsinə öyrəşmiş beyin bir dəqiqədən çox bir şeyə diqqət yığa bilmir. O, getdikcə daha çox yeni stimullar tələb etməyə başlayır və hər dəfə daha güclülərini.

Bu kontekstdə təbii sual yaranır: niyə cəmiyyət bunu norma kimi qəbul edib? Niyə «mənim klip düşüncəm var, diqqətimi cəmləyə bilmirəm» ifadəsi narahatedici simptom kimi deyil, öz-özünə aydın bir şey kimi səslənir? Cavab istehlak mədəniyyətindədir. Biz sürətin əsas dəyərə çevrildiyi dövrdə yaşayırıq. Sürətli qidalanma, sürətli xəbərlər, sürətli görüşlər, sürətli karyeralar. Və məntiqli olaraq, zövq də sürətli oldu.

Lakin bu sürətlənmənin qiyməti gözlənildiyindən baha oldu. Gün ərzində dopamini onlarla kiçik paylarla alan insan tədricən dərin, uzunmüddətli məmnuniyyət hiss etmək qabiliyyətini itirir. O, gözləməyi, sərmayə qoymağı və vaxt tələb edən şeylərin dəyərini hiss etməyi dayandırır.

Bu, xüsusilə istehlakçı davranışında özünü göstərir. Ani alınan əşyalar alışdan bir saat sonra artıq sevinc gətirmir. Lakin gözləmə, seçim, vəsait yığma tələb edən əşyalar çətinliyi aşmağın simvoluna çevrilir. Onların tarixi var. Və onların dəyəri qiymətlə deyil, vaxtla müəyyən edilir.

Bu prinsip təkcə maddi nemətlərlə işləmir. O, münasibətlərlə, təhsillə, özünüinkişaf etdirməklə işləyir. Bir insanı tanımaq üçün beş dəqiqəlik yazışma kifayət deyil. Biliklər bir saat video izləməklə mənimsənilmir, bacarıqlar isə bir həftəlik məşqlə əldə edilmir. Ancaq ani cavaba öyrəşmiş müasir insan getdikcə inkişafın özü əvəzinə inkişaf illüziyasını seçir.

Ucuz dopamin müasir həyatın memarlığına çevrilib. Cəmiyyət elə qurulmuş sistemin içinə düşüb ki, biz mümkün qədər çox və sürətli istehlak edək. Və bu sistem qüsursuz işləyir. Ancaq isteoniya ondadır ki, problem sistemin özündə deyil, bizdədir: biz öz qədim sağ qalma mexanizmimizi sındırmışıq - o mexanizmi ki, əcdadlarımızı yemək axtarmağa və yeni naminə risk etməyə vadar edirdi. Sadəcə əvvəllər dopamin hərəkətə görə mükafat idi. İndi isə bu, klikə görə mükafatdır. Biz onu beynin «Bu mənə ümumiyyətlə lazımdırmı?» sualını verməyə vaxtı çatmayandan daha tez əldə edirik.

Müasir insan prosesdən zövq almağı və gözləməyi dəyərləndirməyi unudub. O, artıq zəhmətlə əldə edilənə sevinmir. Və bu sadəcə həyatın dadını itirmək deyil - bu, uzunmüddətli xoşbəxtlik qabiliyyətinin özünü itirməkdir.

Sosial şəbəkələri açmazdan əvvəl özünüzdən vicdanla soruşun: «Mən darıxmaqdan qaçmaq istəyirəm, yoxsa həqiqi sevinc yaşamaq?» Birinci halda siz sadəcə boş quyuya tor atırsınız. İkinci halda isə seçim işə düşür. Ucuz dopamin yox olmayacaq. Ancaq siz onun kuklası olmaqdan çıxacaqsınız. Bu isə, razılaşın, artıq qələbədir.

Azadə Ağayeva