"Hazırladığımız tətbiqləri ucqar kənddə yaşayan baba da rahat istifadə etməlidir" - Rüfət Babakişiyev

Son illər Azərbaycanda dövlət qurumlarının sürətli rəqəmsallaşması diqqət çəkir. 10-15 il əvvəl yüksək texnologiyalar sahəsində geridə sayılan ölkənin bu gün dövlət səviyyəsində rəqəmsallaşmanın nümunəsinə çevriləcəyini təsəvvür etmək çətin idi.

Bu dəyişiklik ilk növbədə dövlət siyasəti səviyyəsində baş verdi. 2026-28-ci illər üçün təsdiqlənmiş Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsi üzrə Fəaliyyət Planında "myGov" və "myGov Business" ekosistemləri, dövlət buludu, məlumat mübadiləsi və biznes üçün rəqəmsal mexanizmlər açıq şəkildə müəyyən edilib.

Nəticələr də artıq görünür. BMT-nin məlumatına görə, Azərbaycan 2024-cü ildə Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksində 74-cü yerə yüksələrək ilk dəfə "çox yüksək EGDI" kateqoriyasına daxil olub.

Eyni zamanda, infrastruktur da sürətlə yenilənir. 2025-ci ilin sonuna qədər ölkənin, demək olar ki, 100%-i fiber-optik internetlə təmin olunub, sabit internet sürəti isə 10 Mbps-dən 90 Mbps-ə yüksəlib. Bu da rəqəmsal xidmətlərin ölkənin hər yerinə çatdırılmasını mümkün edir.

"2Digital" bu prosesi daha yaxından anlamaq üçün azərbaycanlı IT sahibkarı, "Crocusoft" şirkətinin təsisçisi, "K Group" MMC-nin (BakıKart) rəhbəri və rəqəmsal transformasiya üzrə ekspert Rüfət Babakişiyevlə danışıb.

- Azərbaycan bütün dövlət rəqəmsal xidmətlərini "myGov" və "myGov Business" ekosisteminə toplamağı planlaşdırır. Bu rahat görünür, amma bu yanaşma bir səhv və ya boşluq halında bütün sistemi eyni anda dayandıra biləcək bir nöqtəyə çevrilə bilərmi?

- Baş verənləri anlamaq üçün sizə Azərbaycanın rəqəmsallaşmaya necə başladığını qısa izah edim. Bu proses son on ildir davam edir, amma 2020-dən sonra sürətləndi. Pandemiya başlayanda onlayn xidmətlərə tələbat kəskin artdı və görülən işlər də real nəticə verməyə başladı.

Təkcə bizim şirkət Ədliyyə Nazirliyi, Dövlət Gömrük Komitəsi və digər dövlət qurumları üçün tətbiqlər hazırlayıb. Bu tətbiqlər real ehtiyacdan yarandı və hər biri özünü ayrılıqda sübut etdi.

Daha sonra başa düşüldü ki, artıq müxtəlif qurumların ayrı-ayrı rəqəmsal platformalarını bir yerə toplamağın vaxtıdır və buna "myGov" deyilir.

Bunun nə qədər effektiv olacağını isə nəticələr göstərəcək. "MyGov"da yüzlərlə xidmət ola bilər, amma əgər onların yarısı zəif işləsə və ya istifadəçi qazanmasa, yenidən işləmək lazım gələcək. Bu tip sistemlərdə ən vacib məsələ, xüsusilə onlayn təcrübəsi az olan insanların bunu nə qədər rahat istifadə edə bilməsidir.

Biz dövlət qurumları üçün tətbiq hazırlayanda özümüzü minimal rəqəmsal təcrübəsi olan birinin yerinə qoyuruq. Məsələn, kənddə yaşayan biri. İlk məhz bu istifadəçi təcrübəsinə baxmaq lazımdır. Çünki ən çətin uyğunlaşan da, ən vacib olan da odur.

Xoşbəxtlikdən, artıq kifayət qədər tətbiq və təcrübəli proqramçılar var ki, "myGov" kimi layihə uğurlu olsun. Riskdən qaçmaq üçün isə sistemi elə qurmaq lazımdır ki, xidmətlər lazım olanda ayrı-ayrılıqda da işləyə bilsin. Bunu deşilmiş gəmi kimi təsəvvür edin: gəmidə arakəsmələr olur ki, zədələnmiş hissəni izolyasiya etmək mümkün olsun, gəmi isə batmadan yoluna davam etsin.

- Şirkətiniz Ədliyyə Nazirliyi üçün, o cümlədən "Mobile Notary" daxil olmaqla müxtəlif həllər, həmçinin bələdiyyələr üçün portallar hazırlayıb. Dövlətin rəqəmsallaşdırılması prosesində ən çətin mərhələ hansıdır?

- Burada vacib məqamlardan biri odur ki, Azərbaycan dövlət sektorunda nəsil dəyişikliyi baş verib. Gənc kadrlar gəlib və onların 30-40%-i özəl sektorda yüksək vəzifələrdə çalışdıqdan sonra dövlət idarəçiliyinə keçib. Onlar müasir təhsillidir, texnologiya ilə rahat işləyir və proseslərin modernləşməsində maraqlıdırlar. Dövlətlə cəmiyyət arasındakı yanaşmanı da dəyişib. Onlayn xidmətlər təkcə bürokratiyanı azaltmır, eyni zamanda, korrupsiya imkanlarını da ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

Əlbəttə, çətinliklər də var idi. Birincisi, köhnəlmiş qanunvericilik idi. Müasir reallıqlara uyğun deyildi. Amma bu sahə qısa müddətdə yeniləndi və müasir standartlara uyğunlaşdırıldı. İkincisi, məmurların müqaviməti idi. Bəziləri e-dövlətin işləyəcəyinə inanmır, bəziləri isə yeni qaydalara uyğunlaşmaq istəmirdilər. Bu məqam asan həll olundu. Çünki üst səviyyədə qərarlılıq olanda sistem də daha tez uyğunlaşır.

Azərbaycanda innovasiyalar tez yayılır, çünki insanlar texnologiyaya açıqdırlar. Mobil internet geniş yayılıb, smartfonlar, xüsusilə "iPhone"lar çox istifadə olunur. Son illərdə ölkənin, demək olar ki, bütün kəndlərinə fiber-optik internet çəkilib.

"Bir tərəfdə güclü internet, digər tərəfdə sadə və rahat tətbiqlər. Bu kombinasiya hətta ucqar bölgələrdə belə istifadəçi sayını sürətlə artırdı.

"Crocusoft" tətbiqlər hazırlayanda mənə tez-tez deyirdilər: "Niyə bunu vizual olaraq daha gözəl və cəlbedici formada etməmisiniz?" Cavabım həmişə eyni olurdu: məqsədimiz odur ki, ucqar kənddə yaşayan baba da asanlıqla istifadə edə bilsin.

Zaman keçdikcə maraqlı bir dinamika yarandı və dövlət qurumları arasında rəqəmsallaşmanı kimin daha tez və daha yaxşı edəcəyi ilə bağlı rəqabət başladı.

- Bu gün artıq hökumətin bütün xidmətlərin vahid platformada birləşdirilməsi ideyası var. Bunun perspektivlərini necə görürsünüz?

- Düzünü desəm, hələ dəqiq bilmirəm, çünki bu layihəyə indiyə qədər cəlb olunmamışam. Əsas məsələ bu tip işləri reallaşdırmaq təcrübəsi olan peşəkar bir komandanın formalaşdırılmasıdır. Məncə, burada ən vacib olan güclü layihə idarəetməsi və müxtəlif dövlət qurumları arasında düzgün koordinasiyanın qurulmasıdır. Qısaca, bu halda prosesi idarə etmək kod yazmaqdan daha önəmlidir.

- Siz hüquqla bağlı tətbiqlər üzərində də işləyibsiniz. Bu, "hallüsinasiya"ların xüsusilə təhlükəli olduğu bir sahədir. İndi bu xidmətlər süni intellekti (Sİ) də inteqrasiya etməyə başlayır. Hüquqi xidmətlərdə Sİ-nin səhv etməməsi üçün hansı qoruyucu mexanizmlər olmalıdır?

- Sİ-nin üzərində işlədiyi yüksəkkeyfiyyətli data set çox vacibdir. Bu data set və sistemin işləmə məntiqi elə qurulmalıdır ki, şərti olaraq "law as code" deyilən bir yanaşma formalaşsın. Yəni hüquqi norma bütün prosesləri idarə edən əsas mənbə olsun. Bu heç də asan iş deyil. Məsələn, bizim qurduğumuz "eGov" sistemində 50 mindən çox sənəd var…

- Azərbaycanda dövlət buludu, vahid e-hökumət informasiya sistemi və kibermüdafiənin gücləndirilməsi istiqamətində işlər aparılır. Sizin fikrinizcə, dövlət qurumları rəqəmsallaşmanın yalnız xidmətlərin onlaynlaşdırılması deyil, həm də risklərin, məlumatların və kibertəhlükəsizliyin idarə olunmasını əhatə etdiyini kifayət qədər nəzərə alırlarmı?

- Azərbaycanda güclü təhlükəsizlik xidmətləri var. Onlar rəqəmsallaşma anlayışını tez qəbul etdilər və bununla yanaşı, gətirdiyi riskləri də eyni sürətlə dərk etdilər. Bu gün, demək olar ki, hər dövlət qurumunun öz kibertəhlükəsizlik komandası var. Bundan əlavə, dövlət sistemləri üzrə kibertəhlükəsizliyi mütəmadi yoxlayan üç qurum fəaliyyət göstərir: Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti, Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi və Elektron Təhlükəsizlik Xidməti.

Son illərdə həm dövlət, həm də özəl şirkətlərin kibertəhlükəsizlik infrastrukturuna daha çox investisiya ayırdığını görürəm və bu, sevindirici haldır.

- Siz bələdiyyə xidmətləri, hüquqi platformalar və hətta polis üçün mobil tətbiqlər üzərində işləyibsiniz. Gördüyünüz işin ən böyük təsirini nə zaman hiss etdiniz?

- Ola bilsin, təkrarlayıram, amma bu, həqiqətən, vacib məqamdır. Mənim üçün etdiyimiz işin ən real göstəricisi ucqar kənddə yaşayan bir insanın tətbiqi istifadə etməyə başlamasıdır. Təsəvvür edin ki, çox da uzaq olmayan keçmişdə həmin insan bir sənədi təqdim etmək üçün rayon mərkəzinə, 10-30 kilometr uzağa getməli olurdu. Orada bəzən saatlarla növbədə gözləyir, sonra isə gətirdiyi sənədin düzgün olmadığını öyrənirdi. Və bu bəzən günlərlə təkrarlanırdı.

Bu gün isə görürəm ki, ucqar bölgələrdə insanlar müraciətlərini və sənədlərini dərhal onlayn göndərirlər. Beləliklə, nə vaxt itirirlər, nə də əlavə əziyyət çəkirlər.

Əlbəttə, Bakıda yüzminlərlə insanın hər gün bizim tətbiqlərdən istifadə etməsi sevindiricidir. Amma ən çox qürur duyduğum məqam odur ki, bu tətbiqlər texnologiyadan uzaq olan insanlara da çatıb və onlar üçün, həqiqətən, faydalı olub.

- Azərbaycan rəqəmsallaşmada dövlət və özəl sektorun daha sıx işləməsinə doğru gedir. Sizcə, dövlət hansı funksiyaları özündə saxlamalı, hansıları isə özəl texnologiya şirkətlərinə ötürməlidir?

- Hesab edirəm ki, dövlət bu proseslərdə, əsasən, tənzimləyici funksiyanı yerinə yetirməlidir. Proqram yazmaq, developer və ya mühəndis kimi işləməklə məşğul olmamalıdır. Elə qanunvericilik və şərait yaradılmalıdır ki, özəl şirkətlərlə əməkdaşlıq aydın, şəffaf olsun.

Niyə belə olmalıdır? Çünki özəl şirkət üçün keyfiyyətli məhsul təqdim etmək, sadəcə, gəlir əldə etməkdən daha vacibdir. Əgər öz ölkəsinin hökuməti ilə işləmək uğurlu alınsa, digər ölkələr də həmin məhsula maraq göstərə bilər. Bu isə adətən, yeni və yaxşı müqavilələr deməkdir. Dünyadakı layihələrin 70 faizindən çoxu dövlət qurumlarından gəlir. Onlar ən böyük müştərilərdir.

Bütün işi özəl şirkətə verib, sadəcə, onun dürüst, açıq və ən yaxşı işi görəcəyinə tam güvənmək olmaz. Biz dövlət qurumları üçün tətbiqlər hazırlayanda həmişə onlardan xahiş edirdik ki, layihəyə, həqiqətən, marağı olan və onun içində aktiv iştirak edəcək bir neçə nümayəndə təyin etsinlər, prosesi izləsinlər, yönləndirsinlər və daim nəzarətdə saxlasınlar.

Düşünürəm ki, bu, qarşılıqlı faydalı modeldir: bir tərəfdə öz qurumunun bürokratik və biznes proseslərini dərindən bilən məmurlar, digər tərəfdə isə texnologiyanı yaxşı bilənlər.